Letër e Fougeray mbi Martirë e Stubllës, Binçës, Terziajve, Vërnakollës (Karadakut) 1846-1848

Konstantinopojë, 16 maj 1846.

Zotëri dhe shumë i dashur At,

Më bekoni, ju lutem!

... është e vërtetë të themi, që në zemrat myslimane nuk ka vdekur plotësisht fanatizmi, ai s´është veçse i përgjumur dhe zgjohet me të gjithë forcën e tij primitive, kur pushteti i largohet ose kur bëhet ndonjëherë lëshim.

Ja shembull i dhemshur.

POPULLSIA E SHQIPËRISË përbëhet prej të krishterësh, e myslimanësh. Këto të fundit, megjithaë në pakicë kanë tokën dhe kryejnë të gjtiha funksionet.

Në vitin 1835, Shqiptarët myslimanë, duke përodrur të gjitha format e dhunës, ia dolën mbanë, që rreth tridhjet familje katolike të mohonin besimin që kishin. Këto familje u kthyen myslimanëve vetë si emër: NË SHTËPITË E TYRE; BRENDA; ATO RUANIN TË GJITHA ZAKONET E KRISHTERA dhe nuk pritnin veçse rastin e volitshëm, për të shfaqur publikisht, besimin katolik, që e kishin në zemër. Një vit më parë në Shqipëri u përhap lajmi, që pas kërkesave të ambasadorëve të Francës dhe të Anglisë, Porta do t´i jepte liri të plotë renegatëve t´i ktheheshin kristianizmit; menjëherë, NJËZET E KATËR, nga këto familje, shfaqën publikisht vendosmërinë e tyre, për të përfituar nga lëshimet, që bënte Porta, nëpërmjet kërcënimeve, fyerjeve dhe torturavem, u përpoqën ta thyenin atë, sepse e shihnin fyes për besën e tyre. Meqë të gjitha këto mjete ngacmuese nuk sollën rezultatin që pritej, do me thënë apostazinë (fe mohimin), ato menduan që burgosja do të kishte shuëm efekt.

Në 01 nëntorin e kaluar, u burgosën kryefamilajrët e këtyre familjeve të mjera dhe shumë shpejt, tërë familjet, duke shpresuar që, nëpërmjet provincioneve dhe trajtimeve të këqija, do t´ia dilnin në krye, për të kthyer qëndrueshmërinë e tyre në shpalljen e identitetit fetar e kombëtar. Por as uria, as i ftohti, as privacionet e çdo lloji, nuk mundën të thyenin kurajon e këtyre luftëtarëve të guzimshëm, persekutorët atëherë, kërkuan ndërhyrjen e autorivetit të Portës së Lartë, që iu lutën ti ndëshkonte fort këta fatkeqë me rreptësinë më të madhe, duke u trembur nga shembulli që ato kishin dhënë, që nuk kushte të krahasuar. Duhet ditur, në fakt se në Shqipëri, ka më shumë se njëmije familje që në kohëra të ndryshme të kaluara, kanë qenë të shtrënguara për apostazinë dhe që, për të lënë një fe të flakur nga ndërgjegjia, s´presin veçse ditën, kur mund ta bëjën atë pa rrezikuar jetën, apo pasuritë. Megjithatë, qeveria turke, ngurronte, të përdorë masa të rrepta. Z. Kontl De Stürmer, Ambasador i Austrisë, i vetmi nga z. ambasadorë, që kishte njohur për atë që ndodhte në Shqipëri, ndërhyri në favor të familjeve të persekutuara.

Së fundi, pas disa konferecash, që u bënë për këtë qëllim ndërmejt ministrave të Lartësisë së tij dhe Z. Ambasador të Austrisë, u ndalua që njëzet e katër familjet, të syrshynoseshin në Bregun e Azisë, dyqind apo treqind lega larg vendit të tyre; që pasuritë e tye të shiteshin dhe vlera t´u rikthehej atyre.

Z. De Stürmer, pa dyshim, n uk arriti të parashikonte pasojat e miratimit të tij në atë përmasë, që do t´i kushtonte jetën kaq fatkeqëve.

Rreth shkurtit të fundit, u njoftuan të burgosusurit, që të zgjidhnin midis mërgimit dhe një apostazii tjetër. Midis njëzet e katë familjeve, tre, pas katër apo pesë muaj burgimi, në një stinë të ashpër, pa veshje, pa këpucë, pa zjarrë, në tokën e xhveshur dhe të lagët dhe shpesh pa bukë, humbën kurajon dhe treguan dobësi, u thyen; NJËZET E NJË TË TJERA DEKLARUAN, se ishin gati të duronin më mirë të gjitha privacionet e mërgimit, se sa të mohonin kombin dhe fenë, me të cilën kishin lindur dhe donin të vdisnin. Atëherë tërbimi i persekutorëve nuk njohu kufi, rrahjet filluan me një forcë që s´ishte parë ndonjëherë. Së fundi, besimtarët tanë fisnikë guximi i të cilëve është më i admirueshëmi, megjithatë për shumë vite u mungoi arsimi dhe ndihma fetare, morën rrugën e mërgimit; bëheshin rreth njëqind e gjashtë dhjetë vetë.

Është e vështirë të përshkruash atë që ato hoqën, gjatë udhëtimit disa javor, përmes Shqipërisë e Maqedonisë, nën drejtimin e armiqëve për vdekje. Kur kjo TRUPË MARTIRËSH FISNIKË, arriti në Selanik, dyzet vetë kishin vdekur tashmë, nga lodhjet dhe mundimet. Një rrethanë e veçantë iu shtua veç të tjerash këtyre të mjerëve, ajo, që vajzat dhe gratë, gjatë udhëtimit, i ndanë nga baballarët dhe burrat e tyre. Sado të përpiqesh të mos e besosh një fakt të tillë dhe cilido qoftë neverie që të të gjallë, mjerisht, është jasht çdo dyshimi, që kjo ngjarje pati një qëllim të ulët.

At Anton Maroevich, i Shoqatës së Shën Françeskut, që i kishte pajtuar këto të krishterë me Kishën,, sigurisht që ishte shpërblyer për zellin e tij. Atë pra, e arrestuan dhe e futën në burg. Qënia austriake ruajti atë nga shkopinjët, por jo nga hekurat, me të cilët e lidhën këmbë e duar, për ta derguar në konstantinopojë. Nuk u kënaqën me këtë trajtim që zakonisht i rezervohej keqbërësve të Portës.

Gjatë rrugës i lidhën këmbët me një litar, që kalonte sipër baskut të kalit ku kishte hipur. Një ditë, kur ishte i lidhur sipas mënyrës që po tregojnë, kafsha u sul mbi të dhe qe mbrojtja e veçantë e zotit, që ai mundi të shpëtojë, sepse s´mund të përdorte as këmbët, as duart. Natën e vendosin në një han të keq dhe në qafë i kalonin një zinxhir hekuri, që peshonte rreth njëqind e pesëdhjetë livra (okë), që ia hiqnin të nesërmen në më gjes.

Kur arrit në Selanik, atë e kërkoi mënjëherë konsulli i kombit, që e liroi pasi bëri bisedime të gjata me Pashain. Ky Pasha faantik, që trajtonte aq ashpër një austriak, nuk duhet të ishte aspak i predispozuar për të ndihmuar të mërguarit: ai rezistoi me sa mundi, para se të pranonte që z. Vakondio, prift i Misionit tonë në Selanik të futej në burg, për t´i çaur ngushllimet e shërbesës ungjillore së tij, Besimtarëve dhe vëllezërve në fe.

Ç´gëzim, qe për to, gjetja e një prifti, të cilit mund t´i hapnin zemrën dhe kalitnin në sakramentin e Pendesës shpirtrat e tyre, për beteja të reja! Dymbëdhjet viktima të tjera vdiqësn në burgjet e Selanikut dhe u varrosën me nderime si u takon shenjtërve. Me kërkesat e Z. Ambasadorë, Porta e shkarkoi nga detyra Pashain e Selanikut, për arsye të qëndrimit që mbajti në këtë rrethanë.

Pas një qëndrimi prej dy apo tri javësh në burgjet e Selanikut, u dha urdhri, t´i nisin RRYFYESAT FISNIKË në burgjet e Azisë; pothuajse të gjithë ishin prekur nga dizanteria. MË kot z. Vakondio përsëriste, se ishte mizori që ato të udhëtonin në këtë gjendje dobësimi dhe sëmundje, ku ishin katandisur uria dhe trajtimi i keq, askush nuk i dëgjonte vërejtjet dhe urdhëri për nisjen e tyre u zbatua. Një plakë e mjerë vdiq, kur po e transportonin nga burgu në anije. Shumë të tjerë vdiqën gjatë udhëtimit. Së fundi, në 25 prill, ato të cilët uria, i ftohti, goditjet me shkopinj dhe lodhjet nga udhëtimi nuk i kishin korrur ende, arritën në Muhaliç, fshat gjashtëmbëdhjet lega larg Brusësm që iu caktua si internim. I vendosën në një han të shkatërruar, dhomat e të cilit merrnin dritë vetëm nga dera. Nga njëqind e gjashtëdhjetë, apo njëqindë e tetëdhjetë vetë që ishin kur u nisën nga Sqhipëria, numri i tyre, është reduktuar në tetëdhjetë e shtatë, në 03 majin e fundit, ditën kur ato u vizituan nga kolegu ynë z. Bonië, pasi urdëhroi imz. Hillero, Kryepeshkop i Petras dhe Delegat Apostolik i Kosntantinopojës. Z. Abat Hillero, kusheri i Timzot Kryepeshkopit, që banon këtu që prej disa muajsh, kishte dashur të shoqëronte z. Bonië.

“Asnjë shprehje nuk do të gjendej, thonin ato, për të na dhënë pamjen pikëlluese, që u shfaq para syve tanë në hyrje të kësaj banese të zymtë. Grumbuj të mëdha kockosha të destinuara për rafineritë e sheqerit të Evropës, zenë oborri si për t´i kujtuar pa pushim këtyre të mjerëve, pamjen e vdekjes, e cila pasi kishte prekur shumë prej shokëve të tyre fatkeqë, nuk do të mungonte t´i prekte shpejt edeh ato vetë. Pesëmbëdhjetë apo njëzet vetë, burra, gra dhe fëmijë, ulur në këto grumbuj kockash ishin të zënë me heqjen e parazitëve, që po i përpinin të gjallë.

“Duke pasë këto fytyra të zbehta, kockaë e lëkurë, këto trupa, pothuajse lakuriq dhe të dobët tmerresisht, do të mendonin se keni të bëni me skelete; këtyre të paftve s´i ka mbetur veçse lëkura dhe koskat. Xhelatët, me mizoritë e tyre, kanë arritur të thyejnë deri gjymtyrët e disa viktimave. Veç këtyre që kanë vdekur me mundime të tmerrshme, ne pamë dy vetë, të cilëve i kishin thyer kështu krahët apo këmbët, një i tretë ishte goditur aq fort në shputën e këmbëve, sa që mishi i kalbur i binte copa copa. Këto njerëz të mjerë, na pritën me kriza dënesë që të coptonin zemrën. Pastaj hymë më thellë, për të vizituar qelitë ku ndodheshin më të sëmurët; në të parën gjetëm rreth dymbëdhjetë vetë të shtrirë për tokë, që nuk kishin as rrackat e domosdoshme, për të mbuluar pjesët e turpshme të trupit. Ishte një pamje që të revoltonte.

I sëmuri i parë që pamë, ishte një plak pothuajse në agoni. Atij i treguam kryqin; i mjeri që po hiqte shpirt gjeti forcë dhe ngriti me mundim kokën, sa pa shenjën e shpëtimit tonë, na tërhoqi kryqin nga duart dhe e ngriti të buzët, pastaj me një përpjekje për t´u mbajtur fillon të rrëmoje përbri tij në një grumbull leckash. Zbulon aty dy a tre fëmijë të vegjël, i ve të puthin kryqin dhe me dorën e dobët, i jep bekimin atëror, duke na përshëndetur ne. Pas kësaj skene prekëse që të kujton besimin e shekujve të parë të Kishës, ne kaluam në një kthinë tjetër më të lemerisëshme se e para. Numri i të sëmurëve ishte pothuajse i njëjti; por ato ishin më të ligështuar, nuk kishin as forcën të qonin, as të ngrinin kokën për të parë kush i vizitonte. Na u desh pra, t´i afroheshim më pranë këtyre mjeranëve për t´u informuar për gjendjne e tyre. Por sa e madhe qe habia dhe tmerri bashkë, kur zbuluam shtrirë përbri të sëmurëve kufomën e dekompozuar të njërit prej shokëve të tyre!

Infeksioni, që shpërndanin plehrat në këtë vend, na kishte penguar të dallonin erën e kufomës. Mund të merret me mend, se sa i padurueshëm ishte ky infeksion, kur dihet që nga tetëdhjetë e shtatë personat që jetonin deri në 03 maj, vetëm pesëmbëdhjetë apo njëzet prej tyre mezi kishin ruajtur atë pak fuqi për të kryer vetë nevojat personale. Gjithë të tjerët ishin shtrirë mish mash, sipër disa rreckash, pa pasur mundësinë të ngriheshin; pjesa më e madhe pothuajse ishin prekur nga dizentaria. Në vazhdën e vizitës sonë u ndeshëm edhe me dy apo tre kufoma të tjera. Menduam pra, që me urgjente ishte heqja e këtyre vatrave të infeksionit dhe nxituam t´i bënim varrimin me nderimet fetare. Askush nga të gjallët nuk ishte në gjendje të na ndihmonte në këtë detyrë të përshpirtëshme, na u desht t´i kërkonim ndihmë Grekëve fqinjë, për të hapur gropat dhe varrosur kufomat. Pasi i bëmë nderimet e fundit të ndjerëve, morëm përsipër të përkujdeseshim për më të sëmurët. Ne nuk e kuptonim gjuhën epirotase që është gjuha e tyre; ndaj iu lutëm njerit prej tyre që flilste pak turqisht, që t´na shërbente si përkthyes. Kur e pyetëm një vajzë pesëmbëdhjetë, apo gjashtëmbëdhjetë vjeçare, të cilës po i jepnim sakramentet e fundit, në se do t´i falte me gjithë semër ato, që i kishin shkaktuar kaq vuajtje: PO, tha ajo, duke ngrit zërin aq sa i lejonte gjendja e dobët shëndetësore, PO, IA FAL; Dhe në çast të gjithë të sëmurët e tjerë, që ndodheshin në të njejtën dhomë thirrën me një zë: ZOTI IA FALTË, NE PO VUAJMË PËR ARSYE TË MËKATEVE TONA. E njejta skenë u ripërsërit në të gjitha dhomat e tjera. Të krishterët e parë shfaqin ndjenjat më të bukura.

Ne i dhamë njeri oas tjetrit Vajimin e Fundit pesëmbëdhjetë vetëve që po hiqnin shpir; pastaj u bë mesha e shenjtë, jo në shtëpi, sepse aty nuk gjendej një vend për të qenë, por në mes të oborrit ku menjëherë sajuam një altar; ato që mundën të tërhiqeshin, morën pjesë aty dhe gjetën një prehje shpirtërore të plotë, ato u bënë mesim i madh për shumë Grekë, që kishin vrapuar për ë qenë dëshmitarë të ceremonisë. Në Kungim ne shkuam nga dhoma në dhomë për t´i çuar Kungimin e shenjtë, atyre, që po vdisnin. Të gjithë e e morën duke treguar mirënjohjen me të thellë dhe i dikej se nuk mdun ta falenderonin sa duhej Zotërinë tonë për këtë ngushëllim, që i dha përpara se të vdisni. Pasi plotësuam në këtë mënyrë detyrën e pushtetit tonë meshtarak pranë të krishterëve, ne i shtymë të pëmbëngulin në ndjenjat që na mrekulluan dhe i siguruam se do të interesoheshim për to, duke predikuar shpirtrat e devotshëm, që janë të shumtë në Konstantinopojë.

Megjithatë mjerimin e madh, ato nuk kërkuan nga ne asnjë ndihmë materiale të përkohëshme, por vetëm disa objekte besimi. Një medalje të Virgjërës Mari, një rozare, mjë kryq kishin üër to, më shumë vlerë se gjithë ari i botës.

Ne i lamë të gjtiha paratë, që nuk na duheshin për t´u kthyer në Kosnstantinopojë dhe së fundi u ndamë me këqardhje, nga këto të krishterë shembullorë, me zemër të helmuar, nga dhembja që na shkaktoi kjo pamje e mjerë, dëshmitarë të së cilës u bëmë, por duke lëvduar gjithashtu Zotin, që I KISHTE DHËNË KËTIJ VEND (SHQIPËRIA), NJERËZ TË TIJ, SHEMBULL E DURIM DHE GUXIM TË DENJË PËR TË QENË HEROJ TË PARË TË KRISTIANIZMIT.”

Ja, shkurtimisht, Zotëri dhe shumë i nderuar At, çfarë na treguan kolegu ynë, z. Bonië dhe z. Abat Hillero për vizitën, që i bënë të mërguarve në Huhaliç. Kur u kthyen në Brusë, këto zotërinjë, i treguan konsujve të Francës dhe të Anglisë hollësirat që ju lexuat. Menjëherë të dy konsujt i drejtuan kërkesa të forta Pashait të Brusës, që premtoj t´i dërgonte që të nesërmen 2000 piastra (rreth 470 fr.) dhe disa copë pëlhuar. Sapo u kthyen në Konstantinopojë z. Bonië dhe Hillero shpejtuan t´i paraqitnin imzot Kryepeshkopit, atë çfarë kishin parë; nga ana e tyre konsujt e francës dhe të Anglisë i kishin dërguar raporte, ambasadorëve të tyre perspektivë aq të qartë, sa për një çast, Konstantinopoli u prek. Në një qarkore që Imzot Kryepeshkopi iu drejtonte priftërinjëve të famullive të ndryshme, kërkonte lëmoshë publike në një kohë, që notat energjike të ambasadorëve e detyronin Portën, të dërgonte ndonjë ndihmë në të holla dhe në veshje. Zelli i Imzopt Hillero, nuk qe pa fryte, lypjet e bënë në famullitë; para, ndrresa dhe veshje iu dërguan Motrave të Dashurisë dhe At Anton Maroeviq, që e quante veten të ndarë përgjithmonë nga besimtarët e tij të dashur, u ngarkua të shkonte t´i dërgonte ngushllimet e meshtarisë së tij dhe ndihmat e dashurisë publike.

Sot bëhen përpjekje të reja, për t´i ndihmuar këto fatkeqë, Z. Ambasador i Anglisë, i sponzoroi Motrave të Dashurisë, t´i dërgonin mjekime, e të përkujdeseshin për të sëmurët, duke u treguar vetë i gatshëm t´i shoqëronte Motrat dhe t´i hiqte të gjitha vështërsitë e rrugës. Të njëjtin mendim, patën edhe në Ambasadën Franceze; Superiorja dhe dy nga shoqërueset e saj, erdhën në port dhe z. De Bourqueney vuri në dispozicion të Motrave anijen me avull të Misionit “Pëllumbi”, për t´i transportuar në Mudania, pika bregdetare më e afërt e Muhaliçit.

Shpresojmë që treguesit e këtij interesimi të madh do të kenë si rezultat të shkëpusin nga një vdekje e sigurtë të paktën disa prej këtyre viktimave të shkaktuara nga fanatizmi mysliman.

Pranoni...

F. FOUGERAY

I padenji Prift i Misionit

(Nga libri i Gjergj Gj. – Gashit: Martirët shqiptarë gjatë viteve 1846-1848, fq. 181-185